راهکارهاي تولید ته سنجاقی قارچ



به تغيير حالت رويشي ميسليوم‌ها و ورود به مرحله زايشي يا توليد سلول‌هاي پريمورديومي اصطلاحاً مرحله ته‌سنجاقي[1] يا ميوه‌دهي مي‌گويند. پريمورديوم‌ها يا ته‌سنجاقي‌ها در واقع همان گره هاي ميسليومي مي‌باشند كه در ادامه تبديل به قارچ‌هاي كوچك مي‌شوند. شرايط محيطي (دما، رطوبت، نور) لازم براي ته‌سنجاقي‌ها، كاملاً با شرايط محيطي مرحله رويش ميسليوم‌ها، متفاوت است كه هر توليدكننده با شناخت اين عوامل؛ قادر خواهد بود فرآيند توليد ته‌سنجاقي‌ها را كنترل نمايد.

تشكيل سلول‌هاي پريمورديوم عمدتاً تحت تأثير تغييرات آب و هوائي فصول مختلف سال مي‌باشد. بطوري كه در مناطق معتدل، اكثر قارچ‌ها طي فصل مرطوب و خنك پائيز ميوه مي‌دهند، در حالي كه در مناطق گرمسير و نيمه گرمسير اين امر در طي فصول باراني صورت مي‌پذيرد. در صورتي كه شرايط آب و هوائي منطقه بيش از حد گرم، سرد و يا بيش از حد خشك شود، مدت ميوه‌دهي طبيعي خاتمه مي‌يابد. اين فصول، زمان مناسب براي توسعه شبكه ميسليومي، جذب مواد غذايي و بازسازي ذخاير انرژي توسط قارچ‌ها مي‌باشد. با فرارسيدن شرايط آب و هوايي سرد و مرطوب پائيز از اين ذخائر انرژي براي حمايت از تولید محصول قارچي استفاده مي‌شود.





راهكار اصلي توليد ته‌سنجاقي

در محيط‌هاي سربسته و گلخانه‌اي تحت شرايط مشابه محيط طبيعي؛ بار‌دهي قارچ‌ها صورت مي‌پذيرد. از همآوائي و انطباق و يا چند عامل محيطي (دما، رطوبت، نور)، محيطي مناسب براي پرورش قارچ‌ها فراهم مي‌شود. اكثر قارچ‌هاي زراعي در دماهايي كمتر از دماي مطلوب رشد ميسليوم‌ها به بار مي‌نشينند. اگر دقت كنيد در طبيعت همراه با افت جزئي حرارتي و افزايش رطوبت در هنگام بارندگي؛ قارچ‌ها از دل خاك سربرمي‌آورند. رطوبت براي جذب مواد غذايي توسط ميسليوم‌ها ضروري است. از طرفي بخار آب دور تا دور قارچ‌ها، محيط زيستي كوچك و مرطوب بسيار مناسب براي رشد سلول‌هاي پريمورديومي فراهم مي‌نمايد. ميزان تحمل سلول‌هاي پريمورديا؛ نسبت به درصد Co2 بسيار اندك بوده و به هواي تازه فراواني نياز دارند. تمامي قارچ‌ها در مرحله رويشي ميسليوم‌ها نيازي به نور ندارند (ميسليوم‌ها در طبيعت، تا چندين سال زنده در زير خاك باقي مي‌مانند) اما در مرحله زايشي بسياري از گونه‌ها جهت توليد ته‌سنجاقي و بلوغ قارچ‌هاي خود به نور مناسب و كافي نياز دارند. تنها در صورتي كه تمامي اين عوامل محيطي برآورده شوند؛ قارچ‌ها تشكيل خواهند شد. توليدكنندگان، محيطي مصنوعي ايجاد مي‌كنند كه تمامي اين شرايط مطلوب در آن ايجاد مي‌شود بطوري كه بهترين و مناسب‌ترين محيط ممكن براي رشد و نمو قارچ‌ها فراهم مي‌شود. امروزه راهكارها و شرايط ايجاد سلولهاي پريمورديومي، براي گونه‌هاي زراعي قارچ، كاملاً تعريف شده و مهيا مي‌باشد.

روش‌هاي مذكور از نظر نحوه اجرا با هم يكي است اما تنها در بعضي نيازهاي محيطي با هم اختلاف دارند. با فرض اين كه شرايط غذايي بستر كاشت در دو يا چند محيط عين هم باشد، در آن صورت عوامل همچون آب، رطوبت، دما ، هواي تازه، مقدار Co2 و نور و رابطه متقابل بهينه اين عوامل با يكديگر نقش بسزائي در فرآيند باردهي قارچ‌ها، ايفا مي‌نمايند. تغيير جزئي در هر يك از اين عوامل، مي‌تواند مانع عملكرد مناسب فرآيند باردهي و يا توقف آن گردد. بنابراين توليدكننده چنانچه بخواهد چرخه كاشت تا برداشت مناسبي داشته باشد، بايد نظارت دقيقي بر شرايط و عوامل محيطي درون اتاق كشت اعمال نمايد.

روش‌هاي ايجاد سلول‌هاي پريمورديوم (ته سنجاقی)

در مرحله توليد ته‌سنجاقي‌هاي قارچ دكمه‌اي؛ نقش عوامل محيطي از اهمیت خاصي برخوردار مي‌باشد و از آن مي‌توان بعنوان الگوئي مفيد جهت ايجاد سلول‌هاي پريمورديومي در بسياري از گونه‌ها بويژه گونه‌هايي كه در آنها لايه پوششي استفاده مي‌شود، استفاده نمود. در هر يك از مراحل زير نكات مهم بصورت تيتروار و پررنگ نوشته شده و سپس نكات موضوعي به تفصيل بيان مي‌شود. از آنجائي كه جنس Agaricus و بسياري از قارچ‌هاي خوراكي زراعي، نيازي به نور ندارند لذا در انتهاي اين فصل مختصراً راجع به تأثير آن در توليد ته‌سنجاقي‌ها، بحث خواهيم كرد.
مرحله اول: آماده‌سازي

بعد از پوشاندن بسترها، براي ايجاد رشد يكنواخت و يكدست ميسليوم‌ها در سطح لايه پوششي، يك‌سري نكات را بايد رعايت نمود. بعد از رشد كامل ميسليوم‌ها در ميكروكليماي اطراف لايه پوششي و اطاق رشد بايد موارد زير را بدقت اعمال نمود:

1- حفظ رطوبت مطلوب خاكپوش.

2- تخلخل و زبري مناسب خاكپوش.

3- ميزان رطوبت نسبي اطاق رشد در حد لازم (95 درصد) باشد.

4- تاريكي كامل محيط كشت.

در طي كلوني‌بندي لايه پوششي بايد شرايط آن را براي تحريك و توليد ته‌سنجاقي، مهيا نمود. رفته‌رفته مقدار رطوبت را به حد مطلوب رسانده و ميكروكليماي بستر را در حد بسيار مرطوب (95%) نگه مي‌داريم. طبق خاصيت موئينگي، آب از عمق بستر به سطح لايه پوششي آمده و از آن جا، از طريق تبخير به هوا منتقل مي‌شود. با ادامه اين روند؛ رطوبت مورد نياز رشد ته سنجاقي‌ها كه در لايه پوششي قرار دارد، كاملاً تخليه مي‌شود، بنابراين، رطوبت لايه پوششي و اطاق، هر دو بايد در حد 95% باشد، هر چه مقدار رطوبت بيشتر باشد، به همان اندازه تبخير آب نيز كمتر خواهد بود.

بعد از برقراري رطوبت مطلوب درون لايه پوششي و هواي اطراف آن؛ نوبت به آماده‌سازي سطح لايه پوششي مي‌رسد. در اين مرحله چه در آغاز و چه بعداً بايد سطح لايه پوششي را بصورت جوي و پشته‌هاي بسيار كوچكي درآوريم كه در نتيجه اين عمل از يك طرف سطح تشكيل ته‌سنجاقي‌ها افزايش يافته و از طرفي محيط مرطوب و مناسبي براي تشكيل آنها فراهم شده و از همه مهم‌تر به پخش گازهاي متابوليكي كمك مي‌كند.
مرحله2:‌ تغيير شرايط محيطي-‌پيش‌زمينه‌تشكيل‌سلول‌هاي‌پريمورديوم

هنگامي كه كف تمام شيارهاي لايه پوششي پوشيده از ميسليوم گرديد، توليد كننده مي‌تواند مقدمات تشكيل ته‌سنجاقي را طي 3-2 روز فراهم نمايد. عمده كارهاي اوليه بقرار زير مي‌باشد:

1. كاهش دماي هواي محيط و بستر كاشت تا مقدار مطلوب براي باردهي

2. حفظ رطوبت در حد 95%

3. كاهش مقدار Co2 اطاق با تهويه هواي تازه

4. هر 12 ساعت به 12 ساعت، لامپ اطاق را خاموش و روشن مي‌كنيم. (12 ساعت روشن؛ 12 ساعت خاموش)

بلافاصله بعد از نفوذ ميسليوم‌ها به سطح لايه پوششي بايد با مه‌پاشي اندك آب روي آن را خيس نمود. رشد و نمو ناهمگن ميسليوم‌ها در لايه پوششي معمولاً نمايانگر عمق نامتناسب لايه پوششي مي‌باشد. با لكه‌گيري و مرمت نواحي كم عمق، مي‌توان به گسترش يك‌دست ميسليوم‌ها كمك كرد. توجه كنيد؛ هر چه توزيع ميسليوم‌ها در شيارهاي سطح پوششي يكنواخت‌تر باشد؛ به همان اندازه هم، توليد ته‌سنجاقي‌ها و يكدست‌تر و در نهايت محصول چين اول و دوم بيشتر خواهدشد.

زمان دقيق توليد سنجاقي‌ها بسته به رقم قارچ و ميزان تجربه توليد كننده از يك محيط به محيط ديگر، فرق مي‌كند. بعضي ارقام تا يك ماه بعد از شوك دمائي اوليه به رشد رويشي خود ادامه مي‌دهند؛ در حالي كه ديگر ارقام، بلافاصله بعد از شوك دمائي از رشد مي‌افتند. به اين دليل، بعضي از توليدكنندگان زماني كه 20درصد شيارهاي سطحي خاكپوش از ميسليوم سفيد گرديد. شروع به توليد ته‌سنجاقي نموده در حالي كه ديگران تا زماني كه 90درصد شيارها از ميسليوم سفيد نشده صبر مي‌كنند. معمولاً ظرف مدت 48-12 ساعت بعد از ديدن اولين ميسليوم‌ها در ته ‌شيارها؛ توليد ته‌سنجاقي‌ها شروع مي‌شود.



اولين قدم در فرآيند توليد ته‌سنجاقي؛ كاهش دماي بستر و هواي اطراف آن (هواي اطاق كشت) مي‌باشد كه به آن شوك دمائي مي‌گويند كه از طريق تهويه حجم زيادي از هواي تازه خنك صورت مي‌گيرد. (در مورد قارچ دكمه‌اي اين افت دمائي به مقدار C°3 (از 21 به ‍‍C°18) مي‌باشد.) دماي بستر كاشت هميشه چند درجه گرم‌تر از دماي هواي اطاق مي‌باشد. مدت زمان اين كاهش دما بسته به كل حجم بستر و دماي هواي ورودي مي‌باشد. ظرف مدت 48 ساعت بايستي دماي بستر را به دماي باردهي رساند كه در نتيجه اين امر، رشد رويشي كاهش يافته و شرايط باردهي فراهم شود.

هواي تازه باعث برطرف ساختن Co2 و ديگر گازهاي متابوليكي از اطاق مي‌شود. از آنجائي كه قارچ دكمه‌اي، نمي‌تواند در غلظت Co2 بيشتر از 2000 ppm رشد مناسبي داشته باشد، لذا كاهش مقدار Co2 هواي اطاق به كمتر از 2000 ppm از اهميت ويژه‌اي برخوردار است. در صورت عدم دفع Co2 از اطاق؛ توليد ته‌سنجاقي يا بعبارت ديگر سنجاق‌زني صورت نخواهد گرفت و در صورت بالا بودن مقدار Co2؛ ميسليوم‌ها كل سطح لايه پوششي را فراگرفته و حالتي را تحت عنوان پوشش ايجاد مي‌كنند.